درباره ی هزارويک شب وکتاب خانم نغمه ی ثمينی

  سال گذشته حوزه هنري اصفهان هرماه سلسله نشست هايي تحت عنوان «اسفار سال» برگزار می كرد كه در هر كدام از آنها يكي از كتاب هاي مطرح حوزه انديشه مورد بحث و بررسي منتقدان و نويسنده كتاب قرار مي گرفت.آنچه امروز در صفحه كتاب مي خوانيد صحبت هاي هوشيار انصاري فر درباره كتاب«كتاب عشق و شعبده» نوشته نغمه ثميني است كه در نشست نقد و بررسي آن علاوه بر انصاري فر و خود خانم ثميني، محمد رضايي راد نيز حضور داشته است. در تنظيم مطلبي كه مي خوانيد كوشش شده لحن گفتاري آن حفظ شود. ( نقل از شرق-؟)

                                از لطف آقاي رضايي راد بنده تشكر مي كنم، مي خواهم
                                به نكته هايي در مورد هزار و يك شب اشاره كنم. چند
                                موضوعي را كه سعي مي كنم خيلي خلاصه كنم، همان
                                موضوعاتي هستند كه هم خانم ثميني در مقدمه اي كه
                                براي شروع اين جلسه فرمودند و هم در صحبت هاي
                                بسيار ارزشمند آقاي رضايي راد به آنها اشاره شد.
                                در بعضي از اين موضوع ها، ممكن است ديدگاه ها
                                متفاوت باشند و بعضي موضوع ها هم ادامه صحبت هايي
                                هست كه دوستان گفتند و خيلي پراكنده يادداشت كردم.
                                انگار تقدير اين كتاب اتفاقاً در مركزگريزي و مركز
                                زدايي است، حتي وقتي كه بخواهيم درباره اش صحبت
                                كنيم. اما اول از «اسم» هزار و يك شب شروع مي كنم
                                كه اولين بخش كتاب خانم ثميني است و آقاي رضايي
                                راد هم درباره ريشه اين اسم و «كمال» مورد اشاره
                                خانم ثميني درباره عدد هزار حرف زدند.

                                هزار به نظر فيثاغورت يك عدد مذكر و مردانه است،
                                عددي است معادل اصل مردانگي و در بسياري از نظام
                                ها و جهان بيني هاي ديگر هم «هزار» همين وضعيت را
                                دارد. آن بخش ازكتاب كه درباره ريشه اسم هزار و يك
                                شب است مرا هم كاملاً اقناع نكرد؛ از چشم اندازهاي
                                مختلفي درباره اين اسم بحث شده بود مثلاً از
                                ديدگاه استاد «محجوب» كه گفته است: «هزار و يك شب»
                                از «هزار شب» آهنگين تر است و حدس زده مي شود كه
                                «يك» به همين دليل به اين نام افزوده شده است اما
                                به نظر من چيزي كه مهم است اين است كه ما كتابي
                                داريم به نام «هزار افسان» و به لطف كتاب خانم
                                ثميني فهميديم كه ما قبل از اينكه «الف ليله و
                                ليله» را داشته باشيم، «الف ليله» را داشته ايم؛
                                يعني ما در بغداد عباسي  «هزار شب» را داشته ايم و
                                بعد در يك مقطع زماني كه روشن نيست كي بود و اصلاً
                                به چه ترتيب بوده اين نام ناگهان به «هزار و يك
                                شب» تغيير يافته است. اين اتفاق خيلي ساده افتاده،
                                يعني يك كتاب خيلي خيلي مهم كه كتاب خيلي خيلي
                                پرخواننده اي بوده و به اسم خيلي مشخصي هم شناخته
                                شده بود، از يك مقطع زماني به بعد اسمش تغيير مي
                                كند. اين اتفاقي نيست كه خيلي رايج باشد؛ يعني در
                                مورد كتاب هاي ديگر، ما چنين اتفاقي را شاهد
                                نيستيم.

                                گاهي اوقات اسم مولف هاي كتاب ها مفقود مي شوند
                                مثل «تاريخ سيستان» و گاهي اوقات هم يك كتاب اسم
                                هاي متعددي دارد مثل «تاريخ بيهقي» كه به آن
                                «تاريخ مسعودي» هم مي گويند. اين تغيير اسم ها
                                دلايل به اصطلاح واقعي و خيلي مشخصي دارند كه مي
                                دانيم. همين موضوع از آن گلوگاه هايي است كه جاي
                                پژوهش دارد. البته من دوست دارم با آن ديدگاهي كه
                                قضيه را در تقابل اصل «مردانگي» و اصل «زنانگي» مي
                                داند، همدلي نشان بدهم، چون به نظرم چيزي كه خيلي
                                مشخص است اين است كه يكي از مضامين اصلي اين كتاب
                                تقابل اصل مردانگي و اصل زنانگي است كه خانم ثميني
                                هم جاهايي به اختصار و البته جاهايي مفصل، درباره
                                اين تقابل نوشته اند. مي دانيم كه بشر از يك مقطع
                                تاريخي به بعد دوگانه انديش است. انتقادهاي زيادي
                                به اين دوگانه انديشي شده است. برخي از اين
                                انتقادها را پساساخت گراهاي جديد كرده  اند و
                                فمينيست هايي هم كه تحت تاثير آنها هستند اين
                                تقابل را، تقابل زماني و مكاني را البته نقد كرده
                                اند.

                                يونگ بدون اينكه قصد نقد اين تقابل را داشته باشد
                                - چون دغدغه هاي او به عنوان يك روانپزشك دغدغه
                                هاي متفاوتي است _ در بدو كارش با تعبيه يك
                                «آنيما» يعني جان زنانه در هر مرد و يك «آنيموس»
                                يعني جان مردانه در هر زن، عملاً اين تقابل را به
                                پرسش مي كشد، در فيزيولوژي هم اين تقابل ها زير
                                سئوال اند، ما آدم هايي داريم كه خيلي مشخص مردند
                                و آدم هايي داريم كه مشخصاً زن هستند، اما در دو
                                سوي يك مرز خيلي مشخص يا كمابيش مشخصي قرار
                                ندارند. اما زنانگي و مردانگي هركدام به يكي از
                                اين دو قطب متعلق است. با برخي چيزهايي كه با هم
                                همبسته اند زيرمجموعه هركدام از اين دوتا هستند.
                                زن به عنوان اصلي ترين و محوري ترين زيرمجموعه
                                زنانگي با شب به عنوان يكي از مصاديق تاريكي و يا
                                با سبكي (خلاء در برابر ملاء) در ارتباط است.
                                بعدها كه بشر دست به تاسيس اخلاق مي زند در برخي
                                روايت ها از تاريخ رسمي تفكر و فلسفه از زرتشت به
                                بعد شر  در اردوگاه زن قرار مي گيرد.

                                در تفكر پدرسالار سنتي _ اگر بتوانيم بگوييم سنتي،
                                چون سايه اش در كلمه كلمه حرفي كه ما الان داريم
                                مي زنيم، در مطبوعات و رسانه هايمان، در روابط
                                خانوادگي مان و البته در هزار و يك شب موجوديت
                                دارد _ در آن ذهنيت و روايت سنتي از زيرمجموعه
                                «زن» تنها عنصري كه شايد به نظر كمي پيچيدگي ايجاد
                                مي كند وجود عنصر «زندگي» است. كلمه زن با شماري
                                از كلماتي كه با زندگي و زايندگي مرتبطند از يك
                                ريشه هستند و كلمه مرد، مرگ، مردن و مردگي از يك
                                ريشه هستند. اين يك واقعيت اتيمولوژيك است و
                                نتايجي بر آن مترتب است  و اهميتي ندارد كه من و
                                شما درباره آن چه عقيده اي داريم. شب و تاريكي
                                زيرمجموعه هاي حوزه  زنانه اند. سيمون دوبوار هم
                                در جلد اول جنس دوم از فيزيولوژي و اندام هاي
                                زنانه و نسبت آنها با رمز و راز و تاريكي بحث مي
                                كند.آقاي رضايي راد به نكته اي اشاره كردند به اين
                                صورت كه در كتاب خانم ثميني نمي توانيم بگوييم به
                                آن بي توجهي، ولي كم توجهي شده است، و آن اصل لذت
                                است كه با اصل منفعت طلبي سودنگري تقابل دارد.
                                فمينيست هايي كه درباره اش حرف مي زنند، اقتصاد
                                زنانه را در تقابل با اقتصاد مرد، قرار مي دهند.

                                اقتصاد مردانه اي كه ارزش  اضافي، استثمار و بهره
                                كشي يك طبقه از طبقه ها يا افراد ديگر از ويژگي
                                هاي اساسي آن است. از ويژگي هاي اقتصاد زنانه كه
                                البته امكان آزمايش عملي ندارد، ولي راجع به آن
                                فمينيست ها بحث نظري كرده اند، امتناع ارزش اضافي
                                و بي ربطي اين مفهوم در آن، است. آنها به مادر
                                بودن زن اشاره مي كنند چه بالقوه و چه بالفعل، و
                                اينكه زن اين قابليت را دارد كه بسيار بيشتر از
                                مرد از يك دريچه غيرسودنگرانه به انسان ها نگاه
                                كند. نگاهي كه انسان ها را ابزار نمي بيند. مقايسه
                                اي كه آقاي رضايي راد بين «مثنوي» و «هزار و يك
                                شب» كردند به نظرم دقيقاً به همين امر راه مي برد.
                                يعني، مثنوي كتابي است كه يك «مولف» دارد، يك
                                گردآورنده. همان طور كه مي دانيد درصد عمده اي از
                                قصه هاي مولوي مروي است و از خود مولانا نيست. اما
                                او همه اينها را در خدمت بيان يك فكر يا بيان
                                تعدادي فكر و ايده قرار مي دهد. در هزار و يك شب
                                ما اين را نداريم. هزار و يك شب كتابي بوده و هست
                                براي سرگرمي. به دو استناد، اول اينكه مولف ندارد،
                                و وقتي مولف نباشد هدف يا اهداف واحد براي كتاب
                                اصلاً متصور نيست و مهم تر اينكه از بغداد عباسي
                                تا هاليوود قرن بيستم همه به هزار و يك شب به
                                عنوان منبع لذت و سرگرمي نگاه كرده و مي كنند.
                                فرماليست هاي روس هم كه معتقدند و سعي مي كنند،
                                مكانيسم هاي لذت ادبيات را تئوريزه كنند و به
                                خودآگاهي دربياورند، يكي از منابع بالقوه و بالفعل
                                دم دستشان همين هزار و يك شب است و همه نظام هاي
                                مذكور چون با منفعت طلبي و اصل پدرسالاري در رابطه
                                اند به اصل لذت بي توجهند.

                                ما در واقع يك مقدار خجالت مي كشيم اگر بگوييم اين
                                شعر را مي خوانم،  فقط براي اينكه لذت ببرم يا اين
                                قصه را مي خوانم براي اينكه لذت ببرم. تلويزيون
                                گزارش اكران فيلم ها را كه مي دهد، مي بينم وقتي
                                مردم از سينما بيرون مي آيند، راجع به «پيام» فيلم
                                حرف مي زنند. خيلي به ندرت پيش مي آيد يك نفر
                                بگويد: «اصلاً حرفي براي زدن نداشت، ولي فيلم خوبي
                                بود.» همه مي گويند: «فيلم خوبي بود، چون حرف
          &nbsp

/ 14 نظر / 22 بازدید
نمایش نظرات قبلی
saied tabatabaee

مطلبت سخت بلند بود. آف خواهم خواندش. اما چه خوب است که تو اين فضا را ايجاد کرده و می‌نويسی.

..

در فرصتی مناسب تر می خوانم ..

حسین فاضلی

ما هم در شبی از هزارو یک شب شهرزاد و اندکی بیشتر گرفتاریم .... و از خراسان درود بر تو می فرستیم و پاینده باشی و سلامت / به امید دیدار دوباره در مشهد....

ولد زن

ولد زن است.او نمی خواند .او می بيند....هيچکس نمی تواند ثابت کند که شما ولدزن هستيد زيرا که ولدزن هستيد.نستوه جاويد شاد

فرهنگ پارسی

با اجازه لينکتون رو ميذارم تو وبلاگم. هميشگی باشيد

علی ربیعی وزیری

عالی بود دلم می خواست مثل گذشته همديگر را می ديديم و درز اين مورد ساعتها بحث می کرديم

علی ربیعی وزیری

جالب است اين روزها در بی هرمنوتيک يا بهتر هرمنوتيقای اعداد هستم اگر دوست داری در فضای وب سر اين موضوع بحث کنيم اشارتی از تو در ضمن منابعی که در اين ضمينه می شناسی معرفی کن

amir ghazipour

شاعر جان! ممنون ميشم اگه وقت کردی شعرای وب منم بخونی و نظرکی بدی!

حسن يزدان پناه

از راه اصفهان تو تکه نثر رو خيلی دوست دارم چهار سال پيش اومدی نمايشگاه من تو دانشگاه هنر و من ديگه نديدمت تا (۷۷)که شکل کاغذ شده بودی /خوشحال می شم ببينمت